Site icon Nirmal Hospital, Miraj

What Is Schizophrenia (स्किझोफ्रेनिया)? Complete Meaning In Marathi

Nirmal Hospital
Schizophrenia meaning in Marathi

Schizophrenia meaning in Marathi समजून घेणे आजच्या काळात अत्यंत आवश्यक आहे, कारण schizophrenia हा एक serious mental health disorder आहे जो व्यक्तीच्या विचार करण्याच्या पद्धती, भावना, वर्तन आणि reality perception वर खोल परिणाम करतो. अनेक लोकांमध्ये स्किझोफ्रेनिया बद्दल गैरसमज असतात—तो split personality आहे असा समज अजूनही आढळतो, जो पूर्णपणे चुकीचा आहे. प्रत्यक्षात, schizophrenia हा chronic brain-related condition आहे, ज्यामध्ये hallucinations, delusions, disorganized thinking, emotional expression मध्ये बदल आणि social withdrawal यासारखी लक्षणे दिसून येतात.

या आजाराचा परिणाम केवळ patient वरच नाही, तर त्याच्या family, relationships, education, career आणि daily life वरही मोठ्या प्रमाणावर होतो. त्यामुळे schizophrenia meaning in Marathi योग्य आणि सोप्या भाषेत समजून घेतल्यास early symptoms ओळखणे, timely diagnosis करणे आणि योग्य treatment सुरू करणे शक्य होते. या लेखामध्ये आपण schizophrenia म्हणजे काय, त्याची कारणे, लक्षणांचे प्रकार, diagnosis process आणि available treatment options यांची complete information Marathi मध्ये पाहणार आहोत, जेणेकरून awareness वाढेल आणि stigma कमी होईल.

What is Schizophrenia (स्किझोफ्रेनिया)?

Schizophrenia हा एक chronic brain disorder आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीच्या thought processes, perceptions, emotional responsiveness आणि social interactions यामध्ये गंभीर अडथळे निर्माण होतात. स्किझोफ्रेनिया (schizophrenia in Marathi) हा शब्द ग्रीक भाषेतील “split mind” या अर्थापासून आलेला आहे, पण महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे याचा अर्थ split personality किंवा multiple personality disorder असा होत नाही.

ही एक serious mental health condition असून जगभरात सुमारे 23 million people यांना स्किझोफ्रेनिया आहे, म्हणजेच साधारण 1 in 345 people (0.29%). प्रौढांमध्ये (adults) हा दर वाढून 1 in 233 people (0.43%) इतका आढळतो. United States मध्ये लोकसंख्येच्या एक टक्क्यापेक्षा कमी लोकांना हा आजार होतो. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, सुमारे 1% of the general population ला schizophrenia असतो.

स्किझोफ्रेनिया असलेल्या व्यक्तींना reality perceive करण्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात अडचणी येतात. हा आजार काही ठळक symptoms द्वारे दिसून येतो:

साधारणपणे schizophrenia ची लक्षणे late adolescence किंवा early adulthood मध्ये सुरू होतात. हा आजार developmental perspective ने देखील पाहिला जातो. पुरुषांमध्ये (men) हा आजार महिलांपेक्षा (women) लवकर सुरू होतो. तसेच पुरुषांमध्ये schizophrenia होण्याची शक्यता अधिक असते आणि अनेकदा symptoms अधिक severe स्वरूपाचे असतात.

महत्त्वाची बाब म्हणजे schizophrenia मुळे life expectancy कमी होते. या आजाराने ग्रस्त लोक साधारणपणे general population पेक्षा सुमारे 9 years लवकर मृत्यूमुखी पडतात, यामागे मुख्य कारणे म्हणजे cardiovascular, metabolic आणि infectious diseases. काही अभ्यासांनुसार आयुर्मानात होणारी घट 10–25 years इतकीही असू शकते.

जरी schizophrenia हा persistent, severe आणि disabling आजार असला, तरी treatment मुळे symptoms control करता येतात. सध्या यावर पूर्ण cure नाही, पण research continuously अधिक सुरक्षित आणि प्रभावी treatments विकसित करत आहे. सुमारे one-third patients मध्ये symptoms पूर्णपणे remission मध्ये जातात. मात्र, बहुतेक रुग्ण पूर्णपणे recover होत नाहीत, आणि उपचारासाठी मदत घेणाऱ्या केवळ around 20% cases मध्ये recovery ची शक्यता असते.

सामान्य गैरसमजांच्या उलट, schizophrenia असलेली माणसे general population पेक्षा अधिक dangerous किंवा violent नसतात. तसेच, mental health resources कमी असल्यामुळे काही लोक homelessness किंवा frequent hospitalizations अनुभवतात, तरीही बहुतेक schizophrenia असलेले लोक family सोबत, group homes मध्ये किंवा independently राहतात.

What are the main causes of schizophrenia?

Schizophrenia चे नेमके causes अजूनही पूर्णपणे स्पष्ट झालेले नाहीत. मात्र, संशोधनातून सातत्याने असे दिसून येते की schizophrenia हा एकाच कारणामुळे नाही, तर genetic, biological आणि environmental factors यांच्या गुंतागुंतीच्या परस्परसंवादामुळे विकसित होतो.

Genetic factors हे schizophrenia च्या development मध्ये मोठी भूमिका बजावतात. हा आजार high heritability दर्शवतो, आणि twin तसेच family studies नुसार genetic contribution सुमारे 60–81% इतका असतो. Family history असल्यास risk लक्षणीय वाढतो—जर पालकांपैकी एकाला schizophrenia असेल, तर मुलाला हा आजार होण्याची शक्यता सुमारे 10% असते. दोन्ही पालकांना schizophrenia असल्यास हा धोका वाढून सुमारे 40% होतो. सर्वात ठळक बाब म्हणजे, जर identical twin पैकी एकाला schizophrenia झाला, तर दुसऱ्या twin ला देखील हा आजार होण्याची शक्यता सुमारे 50% असते.

Brain structure आणि brain chemistry देखील schizophrenia मध्ये मूलभूत भूमिका बजावतात. अभ्यासांमध्ये प्रभावित व्यक्तींच्या मेंदूच्या रचनेत subtle differences आढळून येतात. विशेषतः dopamine आणि glutamate या neurotransmitters मधील बदल या आजाराच्या development शी संबंधित मानले जातात. Neuroimaging studies मध्ये schizophrenia असलेल्या लोकांमध्ये brain structure आणि central nervous system functioning मध्ये सातत्याने बदल दिसून येतात.

Prenatal आणि birth-related complications मुळे देखील schizophrenia चा धोका वाढतो. यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

संशोधनानुसार, काही environmental triggers हे genetic risk असलेल्या व्यक्तींमध्ये schizophrenia activate करू शकतात:

Stress हा एक प्रमुख psychological trigger आहे, ज्यामध्ये प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू, job किंवा घर गमावणे, relationship breakups, तसेच विविध प्रकारचा abuse यांचा समावेश होतो. Cannabis use, विशेषतः adolescence काळात, psychosis होण्याचा धोका दुप्पट करतो, आणि नियमित वापर करणाऱ्यांमध्ये psychotic episodes ची शक्यता लक्षणीयरीत्या वाढते. काही infections, विशेषतः Toxoplasma gondii (मांजरींमार्फत पसरणारा parasite), schizophrenia चा धोका वाढवू शकतात.

Urban living असलेल्या लोकांमध्ये rural भागांच्या तुलनेत schizophrenia चे प्रमाण जास्त आढळते. Migration आणि minority status यांचाही वाढलेल्या risk शी संबंध आढळतो, कदाचित social stress factors मुळे. तसेच winter आणि spring births मध्ये schizophrenia चा incidence अधिक दिसून येतो, विशेषतः ज्या ठिकाणी seasonal variation जास्त असते.

Childhood trauma आणि adversity—जसे की physical, sexual आणि emotional abuse, तसेच bullying—यांचा schizophrenia च्या increased risk शी सातत्याने संबंध आढळतो. त्यामुळे, हे risk factors लवकर ओळखणे आणि त्यावर वेळेत intervention करणे यामुळे या आजाराचा एकूण burden कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

Types of schizophrenia symptoms

Schizophrenia चे symptoms साधारणपणे चार वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये categorize केले जातात. प्रत्येक प्रकार व्यक्तीच्या functioning आणि अनुभवाच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर परिणाम करतो. हे classification clinicians ना या complex disorder चे विविध स्वरूप समजून घेण्यास मदत करते.

Positive symptoms

Positive symptoms म्हणजे अशा experiences चा समावेश, जे साधारणपणे healthy individuals मध्ये आढळत नाहीत. हे symptoms normal functions चा excess किंवा distortion दर्शवतात.
Hallucinations हे positive symptoms मधील एक प्रमुख लक्षण आहे. यामध्ये auditory hallucinations (आवाज ऐकू येणे) सर्वात सामान्य असून schizophrenia spectrum disorders असलेल्या सुमारे 60–80% लोकांमध्ये ते दिसून येतात.

Delusions म्हणजे वास्तवाशी सुसंगत नसलेले, पण पुरावे असूनही बदलत न जाणारे ठाम विश्वास. schizophrenia असलेल्या बहुतेक लोकांमध्ये delusions आढळतात. यामध्ये persecutory delusions (कोणी आपल्याला इजा करत आहे किंवा पाठलाग करत आहे अशी भावना), delusions of reference (सामान्य घटनांमध्ये स्वतःसाठी संदेश असल्याचा विश्वास) आणि somatic delusions (स्वतःच्या शरीराविषयी चुकीचे विश्वास) यांचा समावेश होतो.

Disorganized speech आणि behavior हे देखील positive symptoms चा भाग आहेत. यामध्ये incoherent conversations, word salad (असंबंधित शब्दांची मालिका) तसेच unpredictable किंवा inappropriate वर्तन दिसून येते.

Negative symptoms

Negative symptoms म्हणजे normal behaviors मध्ये घट किंवा त्यांचा अभाव, विशेषतः motivation, interest आणि expression शी संबंधित. अनेक वेळा हे symptoms positive symptoms दिसण्याआधीच प्रकट होतात, आणि मोठ्या प्रमाणावर रुग्णांमध्ये hallucinations किंवा delusions सुरू होण्यापूर्वीच हे लक्षणे दिसतात.

Negative symptoms चे पाच मुख्य घटक आहेत:

Positive symptoms च्या तुलनेत, negative symptoms वर conventional antipsychotic medications चा परिणाम कमी होतो. हे symptoms अनेकदा long-term disability साठी मोठ्या प्रमाणावर जबाबदार असतात. schizophrenia असलेल्या सुमारे 60% patients मध्ये clinically significant negative symptoms आढळतात, ज्यांना treatment ची गरज असते.

Cognitive symptoms

Cognitive impairment हा schizophrenia चा एक core feature आहे. अनेक cognitive domains मध्ये हे deficits moderate ते severe स्वरूपाचे असू शकतात. अनेक वेळा हे cognitive problems psychosis सुरू होण्याआधीच दिसून येतात आणि आजारभर तुलनेने स्थिर राहतात.

मुख्य cognitive deficits मध्ये attention, working memory, verbal learning and memory, तसेच executive functions यामधील अडचणी येतात. विशेषतः processing speed मधील कमतरता खूप महत्त्वाची मानली जाते आणि ती एकूण cognitive performance वर परिणाम करते. सरासरी पाहता, schizophrenia असलेल्या व्यक्तींचे cognitive performance हे healthy individuals पेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी असते.

हे cognitive symptoms व्यक्तीच्या employment prospects, daily functioning आणि independent living ability वर मोठा परिणाम करतात.

Emotional symptoms

बाह्य स्वरूप पाहता जरी वेगळे वाटले, तरी संशोधनातून सातत्याने असे दिसून येते की schizophrenia असलेली माणसे भावना तितक्याच, कधी कधी अधिक तीव्रतेने अनुभवतात जितक्या disorder नसलेल्या व्यक्ती अनुभवतात. येथे emotional experience (आतल्या भावना) आणि emotional expression (बाहेरून दिसणारी प्रतिक्रिया) यामध्ये महत्त्वाचा फरक असतो.

Films किंवा pictures सारख्या emotional stimuli समोर आल्यावर schizophrenia असलेले लोक strong emotions अनुभवतात, जरी बाहेरून त्यांची emotional expressiveness कमी दिसत असली तरी.

Schizophrenia मध्ये affective symptoms देखील मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. Depressive symptoms अनेक रुग्णांमध्ये दिसून येतात, तर manic symptoms काही प्रमाणात आढळतात. पारंपरिकरित्या schizophrenia चे एक प्रमुख लक्षण मानले जाणारे flat affect हे प्रत्यक्षात भावना नसण्यापेक्षा, भावना व्यक्त करण्यातील अडचणी दर्शवते.

How to identify schizophrenia symptoms

Schizophrenia ओळखण्यासाठी comprehensive approach आवश्यक असतो, कारण एकही असा single test नाही जो हा आजार निश्चितपणे diagnose करू शकतो. त्यामुळे healthcare professionals साधारणपणे सखोल evaluation करून symptoms diagnostic criteria शी जुळतात का ते तपासतात.

Diagnostic process ची सुरुवात healthcare provider किंवा mental health specialist कडून होते. ते व्यक्तीचा mental status तपासतात—behavior, appearance observe करतात आणि thoughts, moods, delusions, hallucinations, substance use, तसेच violence किंवा suicide चा risk याबाबत प्रश्न विचारतात. या evaluation मध्ये family history आणि personal history दोन्हीचा आढावा घेतला जातो, जेणेकरून symptoms चे pattern समजावे आणि इतर संभाव्य कारणे eliminate करता यावीत.

Schizophrenia च्या formal diagnosis साठी clinicians ठराविक diagnostic manuals मधील criteria follow करतात. यामध्ये साधारणपणे किमान एक महिन्यासाठी दोन किंवा अधिक characteristic symptoms असणे आवश्यक असते—जसे delusions, hallucinations, disorganized speech, अत्यंत disorganized behavior किंवा negative symptoms. यापैकी किमान एक symptom हा delusions, hallucinations किंवा disorganized speech असणे आवश्यक असते. तसेच, आजाराची चिन्हे एकूण सहा महिन्यांपर्यंत टिकलेली असावीत, ज्यामध्ये किमान एक महिना active symptoms असणे गरजेचे असते.

Schizophrenia ओळखणे अनेकदा कठीण ठरते, कारण या आजाराने ग्रस्त अनेक लोकांना स्वतःच्या symptoms ची insight नसते. त्यामुळे अनेक वेळा family members किंवा friends हेच आधी बदल notice करतात—उदा. social withdrawal, unusual behavior किंवा वागण्यात अचानक बदल. Teenagers मध्ये early warning signs अनेकदा सामान्य adolescent behavior समजले जातात, जसे social isolation, studies मध्ये घसरण, sleep problems, irritability किंवा motivation चा अभाव.

Diagnosis करताना, similar symptoms असलेले इतर conditions rule out करणे फार महत्त्वाचे असते. Healthcare providers substance-induced psychosis, medications चे side effects, काही medical conditions, bipolar disorder आणि major depression with psychotic features यांचा विचार करून ते exclude करतात. Differential diagnosis मध्ये delusional disorder, schizotypal personality disorder तसेच काही infectious किंवा autoimmune disorders चाही समावेश होतो.

Early intervention मुळे outcomes सुधारतात, म्हणून symptoms दिसू लागल्यास तात्काळ healthcare professional कडून assessment घेणे अत्यावश्यक असते. सुरुवातीला general practitioner basic evaluation करतो आणि नंतर community mental health teams सारख्या specialized services कडे referral दिला जातो. हे teams comprehensive assessments करून योग्य treatment approach ठरवतात.

What are the treatment options for schizophrenia?

Schizophrenia च्या treatment साठी multidimensional approach वापरला जातो, ज्यामध्ये medications, psychotherapy आणि lifestyle interventions यांचा समावेश असतो. Symptoms सुधारले तरीही lifelong treatment आवश्यक असते, कारण schizophrenia ला सध्या cure नाही.

Medication

Antipsychotic medications हे schizophrenia treatment चे foundation आहेत. ही औषधे मुख्यतः brain neurotransmitters वर काम करतात, विशेषतः dopamine आणि serotonin receptors वर परिणाम करतात.

First-generation (typical) antipsychotics जसे haloperidol आणि chlorpromazine symptoms कमी करण्यात प्रभावी असतात, पण यामुळे movement-related side effects, जसे tardive dyskinesia, होऊ शकतात.

Second-generation (atypical) antipsychotics—उदा. quetiapine, risperidone आणि aripiprazole—काही side effects चा धोका कमी करतात, पण metabolism वर परिणाम करून weight gain आणि diabetes risk वाढवू शकतात.

बहुतेक रुग्णांना continuous medication घ्यावी लागते, जी tablets, liquid किंवा long-acting injections (महिन्यातून एक किंवा दोन वेळा) स्वरूपात दिली जाते. Medication चा प्रभाव व्यक्तीनुसार वेगवेगळा असतो, आणि साधारणपणे treatment सुरू केल्यानंतर 4–6 weeks मध्ये symptoms सुधारू लागतात.

Therapy and counseling

Medication सोबतच, विविध therapies treatment outcomes सुधारण्यात मदत करतात:

Lifestyle support

दैनंदिन lifestyle management चा treatment success वर मोठा परिणाम होतो. Regular physical activity मुळे symptoms कमी होतात आणि cognitive function सुधारते. Balanced anti-inflammatory diet—ज्यामध्ये omega-3 fatty acids, leafy vegetables आणि fatty fish असतात—ही inflammation control करण्यास मदत करू शकते.

योग्य sleep pattern nervous system वरचा stress कमी करतो आणि symptoms वाढण्यापासून रोखतो. Alcohol आणि recreational drugs टाळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण ते symptoms worsen करू शकतात आणि medication च्या effectiveness मध्ये अडथळा आणू शकतात.

दरवर्षी physical health check-ups करून cardiovascular risk, diabetes risk आणि medication side effects यावर लक्ष ठेवले जाते. Community resources housing, transportation आणि दैनंदिन कामांसाठी अतिरिक्त मदत पुरवतात.

Schizophrenia साठी योग्य treatment, long-term care आणि specialist support खूप महत्त्वाचा असतो, आणि भारतात अनुभवी doctors कडून structured उपचार घेण्यासाठी तुम्ही schizophrenia treatment centre in India येथे complete माहिती पाहू शकता.

How schizophrenia affects daily life

Schizophrenia मुळे दैनंदिन जीवनावर गंभीर आणि व्यापक परिणाम होतो. संशोधनानुसार मोठ्या प्रमाणात लोकांना independent living maintain करण्यात अडचणी येतात. दीर्घकालीन अभ्यास दर्शवतात की फारच थोडे लोक पूर्णपणे independent राहू शकतात किंवा नियमित employment टिकवून ठेवू शकतात.

Relationships आणि marriage stability सुद्धा मोठे challenge ठरते. Schizophrenia मुळे social disconnection वाढते, आणि single असणे तसेच unemployed असणे हे suicidal behavior साठी risk factors मानले जातात.

ज्या daily activities इतरांना सोप्या वाटतात—जसे personal care, घर सांभाळणे किंवा social interaction—त्या schizophrenia असलेल्या व्यक्तींना अनेकदा overwhelming वाटतात. Positive symptoms control मध्ये असले तरीही, negative आणि cognitive symptoms मुळे functioning वर सतत परिणाम होत राहतो.

Physical health वरही परिणाम होतो; schizophrenia असलेले लोक साधारणपणे general population पेक्षा लवकर मृत्यूमुखी पडतात, यामागे cardiovascular, metabolic आणि infectious diseases ही प्रमुख कारणे असतात.

तरीसुद्धा, structured routines आणि योग्य support systems मुळे daily functioning सुधारू शकते. Employment, housing आणि self-help groups साठी community programs महत्त्वाची भूमिका बजावतात. Schizophrenia च्या आव्हानांना समजून घेणाऱ्या peers सोबतचा support network व्यक्तीला belonging आणि emotional support देतो, ज्यामुळे isolation कमी होते.

योग्य treatment adherence, self-management strategies आणि comprehensive support यांच्या मदतीने schizophrenia असलेली व्यक्ती ongoing challenges असूनही चांगली quality of life साध्य करू शकते.

Exit mobile version